Ali Rıza Bayzan

BİR DÜŞÜNCE OYUNU OLARAK ALTI ŞAPKALI DÜŞÜNME TEKNİĞİ

Sevgideğer öğrencimiz,

Bedensel Egzersiz Olur da Zihinsel Jimnastik Olmaz mı?
Bilirsiniz bedensel olarak enerjik ve dinamik olmak için her sabah fizik egzersiz yani kültür-fizik hareketleri yapmak gerekir. (Bunun için benim de elimden geldiğince uyguladığım Nebraska Üniversitesi'nin 10 dakikalık fizik egzersiz programını öneririm.) Bunun gibi enerjik ve dinamik bir zihne sahip olmak istiyorsanız, hızlı düşünebilmek doğru yorum yapabilmek istiyorsanız zihinsel jimnastiğe ihtiyacınız var demektir. Eğer zihinsel jimnastiği alışkanlık haline getirirseniz artık öyle herkes sizin kavrayış/yorum gücünüzle boy ölçüşemez.

Bir Düşünce Oyunu: Altı Şapkalı Düşünme Yöntemi
Kavrayış/yorum gücünüzü geliştirmek için kullanabileceğiniz stratejilerden birisi Altı Şapkalı Düşünme Tekniği dir. Altı Şapkalı Düşünme Tekniği ni bir tür düşünce oyunu olarak da görebilirsiniz. Bu bakımdan nispeten keyifli bir egzersizdir.

Altı Şapkalı Düşünme Tekniği Edward De Bono tarafından geliştirilmiştir. De Bono'nun yaratıcı düşünme tekniklerinin öğretimi üzerine uluslararası bir otorite olduğunu not edelim.

Düşünmenin tek yolu Altı Şapkalı Düşünme Tekniği değildir elbette. Ayrıca Altı Şapkalı Düşünme Tekniği her konuda uygulanacak bir yol da değildir. 

Bir konuda kafa yormaya başladığımızda kimi zaman aklımıza hiçbir şey gelmediği için sıkılırız ve düşünmeyi bırakırız. Kimi zaman da zihnimizde adeta bir fikir bombardımanı başlar. Ancak serbest çağrışım tarzı fikir bombardımanı esnasında genellikle zihnimiz karmakarışık olur. Kafamız karışınca işin içinden çıkmak için genellikle alışkanlıklarımıza ve duygusal eğilimlerimize uyan bir düşünceyi seçeriz. Hâlbuki çoğu zaman alışkanlıklarımız, duygusal eğilimlerimiz, problemin çözümünün önündeki en büyük engellerdir. Bu bağlamda De Bono'nun geliştirdiği Altı Şapkalı Düşünme Tekniği çok pratiktir.

Nereden çıktı altı şapkalı düşünme? demeyin! Altı Şapkalı Düşünme Tekniği dünyanın önde gelen şirketlerinin düşünme ve karar alma mekanizmalarında yıllardır kullanılmaktadır.

Ayrıca Altı şapkayla düşünmek zor iştir. de demeyin! Milli Eğitim Bakanlığı, Çoklu Zekâ Sistemi'ne geçişin gerekçelerini anlattığı İlköğretim 1-5. Sınıf Programları Tanıtım Kitapçığı nda  Altı Şapkalı Düşünme Tekniği ni ilköğretimin birinci kademesi için bile önermektedir.

Şimdi De Bono'nun sistemleştirdiği altı şapkalı düşünme tekniğini ele alalım.

Beyaz Şapka Düşünmesi: Beyaz tarafsız ve objektiftir. Bu şapka objektif olgular ve rakamlarla ilgilidir. Kendisinden istendiğinde gerekli olgu ve rakamları veren bir bilgisayarı düşünün. Bilgisayar tarafsız ve objektiftir. Yorumda bulunmaz. Beyaz düşünme şapkası taktığında, düşünür bir bilgisayarı taklit etmelidir. Bilgi talep eden kişi, bilgiyi sağlamak ya da bilgideki eksikleri tamamlamak için odaklayıcı sorular sormalıdır. Pratik yaşamda bilgi iki basamaklı bir sistem oluşturur.

İlk basamakta kanıtlanmış olgular birinci sınıf olgular bulunur.

İkinci basamak ise doğru olduğuna inanılan ancak şimdiye kadar tam olarak kanıtlanmamış olguları ikinci sınıf olguları kapsar.

Olasılıklar yelpazesi her zaman doğru dan hiçbir zaman doğru olamaz arasında açılım gösterir. Bu ikisinin arasında genellikle , bazen , arada sırada gibi kullanışlı seviyeler de vardır. Bu seviyelere uyan bilgiler, gerçeğe ne kadar yakın oldukları açık bir biçimde ortaya konulduğu sürece beyaz şapka altında kullanılabilirler.

Beyaz şapka düşünürü bulduklarını masaya koyar -cebinden bozuk paralar, çiğnenmiş çiklet parçaları ve bir kurbağa çıkaran okul çocuğu gibi- zamanla beyaz şapka rolü doğal bir davranış biçimi haline gelecektir. Kişi artık tartışmaları kazanmak için cümle aralarına lehte ifadeler koymaya çalışmayacaktır. Böylece onda doğayı herhangi bir yan amaç gütmeden inceleyen bilimsel gözlemcinin veya kâşifin tarafsız objektifliği gelişecektir.
Beyaz şapkaca düşünmesinin amacı pratik olmaktır. Bu yüzden her türlü bilgiyi ortaya koymalıyız. Önemli olan bilgilerin kesinlik derecesini doğru bir biçimde belirtmektir.

Kırmızı Şapka Düşünmesi: Kırmızı öfke tutku ve duyguyu çağrıştırır. Duygusal bir bakış açısı verir. Kırmızı şapka takmak, düşünüre, Konu hakkındaki duygularım bunlardır, deme olanağı sağlar. Kırmızı şapka, düşünüre, başkalarının kırmızı şapka görüşünü isteyerek onların duygularını araştırma olanağı verir. Bir düşünür, kırmızı şapkayı kullanırken duygularını haklı göstermeye ya da onlara mantıklı bir temel sunmaya asla çalışmamalıdır.

Kırmızı şapka kabaca bir iki tür duyguyu kapsar:

İlk olarak bildiğimiz olağan duygular vardır, bunlar bir ucunda korku ve nefret gibi kuvvetli duygular, diğer ucunda ise şüphe gibi daha zor anlaşılır duygular içeren bir yelpaze oluştururlar.

İkinci olarak önsezi, sezgi, duyu, beğeni, estetik duygusu gibi herhangi bir şekilde gerekçelendirilemeyen duygu türleri vardır. Eğer bir görüş büyük ölçüde bu tür duyguları içerirse, o da kırmızı şapka kapsamına girer.

Siyah Şapka Düşünmesi: Siyah karamsar ve olumsuzdur, kötümserdir. Bir şeyin niçin yapılmayacağını görür. Siyah şapka düşünmesi özellikle olumsuz değerlendirmelerle ilgilidir. Siyah şapka düşünürü yanlış ve hatalı olan şeyleri gösterir. Siyah şapka düşünürü neyin deneyime ya da doğruluğu kabul edilmiş bilgiye uymadığına işaret eder. Siyah şapka düşünürü bir şeyin neden işlemeyeceğini gösterir. Siyah şapka düşünürü risklere ve tehlikelere işaret eder. Siyah şapka düşünürü tasarımdaki hataları gösterir.

Siyah şapka düşünmesi tartışma değildir ve öyle görülmemelidir. Siyah şapka düşünmesi, neyin başarısız olacağının veya yanlış gideceğinin görülmesini sağlamak için bir fikrin gelecekteki durumunu değerlendirmeye tabi tutabilir. Siyah şapka düşünmesi olumsuz sorular sorabilir.

Bu şapka eleştirme şapkasıdır. Ancak bir tartışmada taraf tutmak anlamına gelmediğini özellikle belirtmek isterim. Herhangi bir taraf tutma ve herhangi bir tartışma söz konusu değildir. Düşünme ve yöntemindeki hatalara işaret edebilir.

Sarı Şapka Düşünmesi: Sarı şapka düşünmesi olumlu ve yapıcıdır. Sarı renk güneş ışığını, parlaklığı ve iyimserliği sembolize eder. Sarı şapka düşünmesi bir ucunda mantıklılık ve pratiklik öbür ucunda hayaller ve umutlar olan bir olumluluk yelpazesini kapsar.

Sarı şapka düşünmesi değerli ve yararlı olan şeyleri arar ve araştırır. Daha sonra bu değerli ve yararlı şeyler için mantıksal destek sağlamaya çabalar. Sağlam temellere dayanan bir iyimserliği ortaya koymaya çalışır, ancak bununla sınırlı değildir. Sağlam temellere dayanmayan iyimserlik türleri de, olabilirlik dereceleri açıkça belirtildiği sürece kullanılabilir.

Sarı şapka düşünmesi yapıcı ve üreticidir. Sarı şapka düşünmesinden somut teklifler ve öneriler çıkar. Sarı şapka düşünmesi uygulama becerisi ve ortaya bir şeyler çıkarma ile ilgilidir. Etkili olmak sarı şapkanın yapıcı düşünmesinin hedefidir.

Yeşil Şapka Düşünmesi: Yeşil şapka yaratıcı düşünme ile ilgilidir. Yeşil renk verimliliği, büyümeyi ve tohumların değerini simgeler. Alternatifler aramak yeşil şapka düşünmesinin temel yönüdür. Bilinen, bariz olan ve tatmin edici alternatiflerin ötesine gitmeye gerek vardır.

Yaratıcı duraksamayla düşünür bir an için duraksayarak, bulunduğu noktada alternatif fikirlerin olup olmayacağını araştırır. Kışkırtma, yeşil şapka düşünmesinin önemli bir unsurudur. Kışkırtma, olağan düşünme kalıplarının dışına çıkmamız için kullanılır. Rastlantısal kelime yöntemi ve dâhil olmak üzere kışkırtmalar oluşturmanın birçok yolu vardır.

Mavi Şapka Düşünmesi: Mavi serinkanlılığı temsil eder ve her şeyin üstündeki göğün rengidir. Düşünme sürecinin düzenlenmesi ve kontrolü ile uğraşır. Mavi şapka düşünürü orkestra şefi gibidir. Diğer şapkaların kullanılması için çağrıda bulunur. Mavi şapka düşünürü, üzerinde düşünülecek olan konuları tanımlar. Mavi şapka düşünmesi odak noktasını belirler. Sorunları tanımlar ve soruları biçimlendirir. Yerine getirilmesi gereken düşünme görevlerini saptar.

Mavi şapka düşünmesi, üzerinde düşünülen konuyu özetlemekten, konu hakkında genel bir bakış açısı geliştirmekten ve ortaya konan sonuçlardan sorumludur. Bunlar zaman zaman düşünme süreci içinde ortaya çıktıkları gibi sonunda da ortaya çıkabilirler.

Yöntemi Uygularken
Altı Şapkalı Düşünme Tekniği'ni sınıfça uygulayabileceğiniz gibi bireysel olarak da uygulayabilirsiniz. Eğer sınıfta uyguluyorsanız tahtada, bireysel olarak uyguluyorsanız çalışma kâğıdınızda her şapka için bir bölüm ayırın. Sonra şapkaları yukarıdaki sırayla kullanarak aklınıza gelen düşünceleri ayırdığınız bölümlere yazın. Aklınıza gelen düşüncelerin saçma olduğunu düşünerek kendinize sansür uygulamayın; yanlışa düşmeden doğruya varamazsınız.

Altı Şapkalı Düşünme Tekniği'ni küresel ısınma, nükleer enerji, nüfus artışı, Türkiye'nin ekonomik durumu gibi pek çok konuda uygulayabilirsiniz. İsterseniz üniversiteye hazırlıkta mevcut performansınızı bu yolla değerlendirebilirsiniz. Altı Şapkalı Düşünme Tekniği'ni birkaç kez ciddi bir biçimde uyguladığınızda beyninizin gıdıklandığını hissedeceksinizdir.
Süreci tamamladığınızda yazdıklarınızı bir gözden geçirin. Hangi şapkaları kullanırken daha çok verimli hangilerini kullanırken daha az verimli olduğunuzu saptayın. Daha az verimli olduğunuz düşünme tarzlarında kendinizi güçlendirmeye çalışın.

Havada iken bir paraşütün üzerine bir misket attığınız düşünün. Paraşüt üzerinde yuvarlanırken bir misket bir noktada çukur oluşturup durur. Artık bundan sonra atacağınız misketler hep aynı noktaya gidecektir; çünkü bir kez bir çukur -çekim merkezi de diyebilirsiniz- oluşmuştur. Düşünme süreci biraz buna benzer; farklı şapkalar takmazsanız hep aynı noktaya düşersiniz ve yeni bir şey söyleyemezsiniz. Yeni bir şeyler düşünmek için Altı Şapkalı Düşünme Oyunu oynayın.

Not: Bu yazı şu kitabımız esas alınarak hazırlanmıştır: Ali Rıza Bayzan, Çoklu Zeka Kuramı`na Göre Kolay Öğrenme Stratejileri, İstanbul–2008, Kültür Yayıncılık

ALİ RIZA BAYZAN
Okyanus Yayıncılık
Akıllı Kitap Seti
Genel Yayın Yönetmeni

Geri Dön